Matsés: lud, który nauczył świat kambo

Gdzie i kim są

Matsés żyją w dorzeczu rzeki Javari (Yavarí), która wyznacza granicę Peru i Brazylii. Liczą dziś około 3 do 4 tysięcy osób, rozproszonych w kilkunastu wioskach po obu stronach granicy. Mówią językiem matsés z rodziny pano. Przez większość XX wieku unikali kontaktu z państwem; trwałe relacje z zewnętrznym światem zaczęły się dopiero w 1969 roku, gdy do ich wiosek dotarli misjonarze z Summer Institute of Linguistics.

Nazwa Mayoruna jest nazwą nadaną z zewnątrz. Sami mówią o sobie Matsés, co znaczy po prostu „ludzie”.

Życie z lasu

Matsés są myśliwymi, rybakami i rolnikami. Uprawiają maniok, banany, kukurydzę, polują na pekari, tapiry, małpy i ptaki. Las nie jest dla nich tłem, jest spiżarnią, apteką i biblioteką. Dzieci uczą się rozpoznawać dziesiątki gatunków roślin i zwierząt, zanim nauczą się czytać.

Jedna z rzeczy, które najbardziej mnie uderzyły w Peru: brak podziału na „duchowe” i „praktyczne”. Kambo przed polowaniem to nie rytuał w naszym rozumieniu. To przygotowanie, tak jak naostrzenie maczety.

Panema i acate

Słowo panema trudno przetłumaczyć. Najbliżej jest „zła passa”, „ociężałość”, „pech, który się do człowieka przykleił”. Myśliwy, który od tygodni wraca z pustymi rękami, ma panema. Człowiek bez energii, przygaszony, też.

Acate, czyli kambo, jest jednym ze sposobów, żeby panema zdjąć. Matsés nakładają wydzielinę żaby Phyllomedusa bicolor na drobne oparzenia na skórze, zwykle rano, często całym rodzinom, także dzieciom i osobom starszym, w dawkach znacznie mniejszych, niż widuje się na zachodnich „ceremoniach”. Nie ma muzyki, nie ma mandali. Jest spokój, wiedza o dawkach i obecność kogoś doświadczonego.

Drugim narzędziem jest nënë, tabaka z tytoniu wdmuchiwana do nosa, znana szerzej pod nazwą rapé.

Czego warto się od nich nauczyć

• Małe dawki. Matsés nie ścigają się na liczbę punktów. Na zachodzie liczba punktów bywa traktowana jak miara odwagi. To pomyłka, która kosztuje zdrowie.
• Codzienność, nie spektakl. Im mniej otoczki, tym więcej uwagi zostaje na to, co istotne: ciało i jego reakcję.
• Relacja z żabą. Żaba jest wypuszczana. Jej zabicie sprowadza nieszczęście. Ta zasada chroni gatunek lepiej niż niejedno rozporządzenie.
• Wiedza przekazywana przez obecność. Nikt nie uczy się kambo z książki. Uczy się, patrząc i przyjmując.

Jak nie być turystą ekstraktywnym

Rosnące zainteresowanie kambo przynosi Matsés pieniądze, ale też presję: na żaby, na ich czas, na ich wizerunek. Kilka zasad, których się trzymam i które polecam każdemu, kto myśli o wyjeździe:

1. Nie fotografuj ludzi bez pytania. Nie publikuj ich twarzy jako „egzotycznej dekoracji”.
2. Płać uczciwie i bezpośrednio, nie przez pośredników, którzy zostawiają im ułamek.
3. Nie udawaj Matsés po powrocie. Można pracować z kambo z szacunkiem, nie przebierając się za kogoś, kim się nie jest.
4. Wspieraj organizacje, które pomagają Matsés chronić terytorium, a nie tylko sprzedawać wydzielinę.