Icaro: pieśni, które prowadzą ceremonię

Skąd to słowo

Słowo icaro (w pisowni hiszpańskiej także ícaro, w keczua ikaro) oznacza w peruwiańskiej Amazonii pieśń śpiewaną przez osobę prowadzącą ceremonię. W języku keczua czasownik ikaray znaczy mniej więcej „dmuchać dymem, żeby wzmocnić” i to dobrze oddaje sens: icaro jest czymś, co się robi, a nie czymś, czego się słucha. Śpiewa się je nad osobą, nad naczyniem, nad przestrzenią.

W kulturze mestizo nad Ukajali i Amazonką słowo przyjęło się jako nazwa ogólna. Ludy mówiące językami pano, zwłaszcza Shipibo-Konibo, mają własne określenia: bewá to pieśń w ogóle, a pieśni ceremonialne dzielą się na kilka rodzajów zależnie od tego, do czego służą. Dziś w rozmowach i tak najczęściej usłyszysz „icaro”.

Do czego służy icaro

W relacjach curanderos i w literaturze etnograficznej powtarzają się te same funkcje:

• Otwarcie i zamknięcie. Pieśń wyznacza początek pracy i jej koniec. Bez niej ceremonia nie ma ram.
• Prowadzenie. W trakcie ceremonii pieśń zmienia tempo, głośność i melodię zależnie od tego, co dzieje się z uczestnikami. Curandero mówi, że „śpiewa to, co widzi”.
• Ochrona. Część icaro, zwanych arkana, ma w tradycji chronić przestrzeń i osoby w niej obecne.
• Wezwanie. Pieśnią przywołuje się „ducha rośliny” albo „ducha” zwierzęcia, od którego, jak mówi tradycja, pieśń pochodzi.

Dla osoby z zewnątrz najważniejsze jest to: w tradycji icaro nie jest muzyką w tle. Jest narzędziem, tak jak dym tytoniu czy wachlarz z liści shacapa. Nie da się „puścić icaro z głośnika” i uzyskać tego samego, bo pieśń jest odpowiedzią na konkretny moment i konkretnych ludzi.

Jak się ich uczy

Curanderos w Amazonii mówią zgodnie, że icaro nie uczą się od ludzi, tylko „od roślin”. W praktyce oznacza to dietę: tygodnie lub miesiące odosobnienia, bardzo prostego jedzenia bez soli, cukru, tłuszczu i przypraw, wstrzemięźliwości i codziennego przyjmowania wywaru z jednej rośliny. W tym czasie pieśni „przychodzą” we śnie albo w wizji. Potem latami się je szlifuje.

To, co z zewnątrz wygląda na mistykę, od środka jest rzemiosłem. Uczeń przez lata słucha nauczyciela, powtarza, myli się, dostaje poprawki. Dobry curandero zna dziesiątki pieśni i potrafi improwizować w ramach ich struktury. Zły zna dwie i śpiewa je zawsze tak samo.

Shipibo-Konibo: pieśń, którą można zobaczyć

U Shipibo-Konibo znad Ukajali icaro łączą się z kené, geometrycznymi wzorami, które zdobią tkaniny, ceramikę i ciała. Kobiety z Shipibo mówią, że wzór i pieśń są tym samym w dwóch postaciach: wzór można zaśpiewać, pieśń można narysować. Badacze, między innymi Bernd Brabec de Mori, opisują, jak śpiewaczki „czytają” wzór z tkaniny, prowadząc po nim palcem, a melodia podąża za linią.

To dlatego na kambosito.pl kené pojawia się z umiarem, jako cienka linia, a nie tapeta. Wzór ma znaczenie i właścicieli. Zapożyczając go, warto wiedzieć, od kogo.

Icaro a kambo

Trzeba uczciwie powiedzieć, że u Matsés, od których świat poznał kambo, nie śpiewa się nad nim icaro. Kambo jest tam praktyką codzienną, przed polowaniem, bez ceremonialnej otoczki. Icaro należą do innego nurtu: do vegetalismo, czyli praktyki curanderos pracujących z roślinami, przede wszystkim z ayahuaską, tytoniem i tak zwanymi roślinami nauczycielkami.

Poza Amazonią te dwa nurty się spotkały. Wiele osób prowadzących spotkania z kambo przeszło przez diety i ceremonie w Peru i przyniosło pieśni ze sobą. Tak jest też u nas: osoby, które zajmują się grupą podczas sesji, mają doświadczenie z medycynami amazońskimi i śpiewają icaro, których się tam nauczyły. Pieśń porządkuje czas sesji, daje uczestnikom coś, na czym można oprzeć uwagę w trudnym momencie, i przypomina, skąd ta praktyka pochodzi.

Czego pieśń nie robi: nie zmienia działania peptydów, nie zmniejsza ryzyka i nie zastępuje obserwacji każdej osoby przez cały czas sesji. W tradycji icaro nazywa się pieśniami leczniczymi, i ten kontekst kulturowy szanujemy. Nie jest to jednak twierdzenie medyczne, którym można uzasadnić udział w ceremonii.

Jak słuchać icaro na spotkaniu

• Nie musisz nic rozumieć. Większość pieśni jest w keczua, shipibo albo w mieszance języków, część nie ma słów.
• Nie musisz śpiewać. Możesz, jeśli chcesz, ale nikt tego nie oczekuje.
• Jeśli pieśń Ci przeszkadza, powiedz. To informacja dla prowadzących, nie afront.
• Nie nagrywaj. Pieśni są czyjeś, a nagrywanie innych uczestników w trakcie sesji jest u nas wykluczone.